Akademik camiada bilimsel üretimin temeli, güvenilirlik ve dürüstlük ilkelerine dayanır. Ancak akademik yükselme baskısı (Publish or Perish – Yayınla ya da Yok Ol), süre kısıtlamaları veya bilgi eksikliği gibi nedenlerle araştırmacılar zaman zaman bilimsel etiğe aykırı eylemlerde bulunabilmektedir. Yükseköğretim Kurulu (YÖK) ve Üniversitelerarası Kurul (ÜAK) mevzuatlarında tanımlanan bu eylemler, sadece akademik kariyeri durdurmakla kalmaz, aynı zamanda ağır disiplin cezalarını da beraberinde getirir.

Lex Akademi Hukuk olarak; etik ihlal ve akademik etik ihlal örnekleri konularını arayan araştırmacılarımız için en kapsamlı rehberi tek bir çatı altında topladık. Bu yazımızda, YÖK Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi‘nde yer alan etik ihlal türlerini hukuki bir dille açıklarken, her bir ihlal türü için somut ve yaşanmış örnekleri maddeler halinde sunacağız.

Akademik Etik İhlal Nedir?

Hukuki perspektiften akademik etik ihlal; bilimsel bir çalışmanın tasarlanmasından yayınlanmasına kadar geçen süreçte, bilimsel araştırma ve yayın etiği kurallarına aykırı davranışlarda bulunulmasıdır. Bu davranışlar, araştırmacının kastı (bilerek yapması) veya ihmali (dikkatsizliği) sonucu ortaya çıkabilir. Ancak idari hukuk açısından, sonucun “bilimsel dürüstlüğü zedelemesi” disiplin soruşturması için genellikle yeterli bir sebeptir.

Başlıca Etik İhlal Türleri ve Detaylı Örnekler

Mevzuatta yer alan ihlal türlerini ve akademi dünyasında sıkça karşılaştığımız örnek senaryoları aşağıda detaylandırdık.

1. İntihal (Plagiarism)

Başkalarının özgün fikirlerini, metotlarını, verilerini veya eserlerini bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendi eseri gibi göstermektir.

• Tanım: Kaynak göstermeden alıntı yapmak veya kaynağı gösterse bile tırnak işareti kullanmadan (blok alıntı yapmadan) metni kopyalamak.

• Somut Örnek (Kopyala-Yapıştır): Bir yüksek lisans öğrencisinin, yabancı dilde yazılmış bir makalenin giriş bölümünü Türkçe’ye çevirip, sanki kendi cümleleriymiş gibi tezine yazması ve orijinal kaynağa hiç atıf vermemesi.

• Somut Örnek (Fikir Hırsızlığı): Bir akademisyenin, hakem olarak incelediği ancak henüz yayınlanmamış bir makaledeki özgün bir hipotezi veya formülü, hakemlik sürecinden sonra kendi makalesinde kullanması.

• Somut Örnek (Yetersiz Atıf): Yazarın, paragrafın sonunda kaynağı belirtmesi ancak paragrafın tamamını o kaynaktan kelimesi kelimesine kopyalaması (Tırnak işareti kullanılmadığı için okuyucu, cümlelerin yazara ait olduğunu sanar; bu bir intihaldir).

2. Sahtecilik (Fabrication)

Bilimsel araştırmada gerçekte var olmayan veya tahrif edilmiş verileri kullanmaktır.

• Tanım: Yapılmamış bir araştırmayı yapılmış gibi göstermek.

• Somut Örnek (Hayali Anket): Bir araştırmacının, sahaya inip anket yapması gerekirken, bilgisayar başında rastgele veriler girerek 500 kişiyle anket yapılmış gibi bir SPSS veri seti oluşturması ve bunu yayınlaması.

• Somut Örnek (Laboratuvar Verisi): Deney sonuçları hipotezi desteklemediği için, hiç yapılmamış ek deneylerin sonuçlarını “pozitif” çıkmış gibi tablolara eklemek.

3. Çarpıtma (Falsification)

Araştırma kayıtları veya elde edilen veriler üzerinde tahrifat yapmak.

• Tanım: Araştırmada kullanılan cihaz veya materyalleri manipüle etmek ya da sonuçları değiştirmek.

• Somut Örnek (Veri Ayıklama): Bir ilaç araştırmasında, ilacın yan etki gösterdiği 10 hastanın verisini “hatalı kayıt” diyerek çalışma dışı bırakıp, sadece iyileşen hastaları rapora dahil ederek ilacın %100 başarılı olduğunu iddia etmek.

• Somut Örnek (Proje Manipülasyonu): Bir TÜBİTAK projesinde kullanılmayan bir yöntemi veya cihazı, proje raporunda kullanılmış gibi göstererek bütçe veya başarı raporunu etkilemek.

4. Tekrar Yayım (Duplication)

Mükerrer yayın olarak da bilinir; aynı araştırma sonuçlarını birden fazla dergide yayınlamak veya yayınlamak için sunmaktır.

• Tanım: Bilime yeni bir katkı sunmadan, aynı çalışmayla akademik puan elde etmeye çalışmak.

• Somut Örnek (Tercüme Yayın): Türkçe yayınlanmış bir makaleyi, içeriğini değiştirmeden İngilizceye çevirip yurt dışındaki bir dergide “yeni bir makale” gibi yayınlatmak (Eğer önceki yayına atıf yapılmaz ve editör bilgilendirilmezse bu bir ihlaldir).

• Somut Örnek (Tezden Üretim): Doktora tezinin tamamını bir kitap olarak bastıktan sonra, aynı tezden bölümleri alıp makale olarak yayınlamak ve bu makalelerde kitabın veya tezin varlığından bahsetmemek.

5. Dilimleme (Salami Slicing)

Bir araştırmanın sonuçlarını, araştırmanın bütünlüğünü bozacak şekilde parçalara ayırarak çok sayıda yayın yapmaktır.

• Tanım: Tek bir makalede sunulması gereken bütünlüklü bir çalışmayı, yapay olarak 2-3 makaleye bölmek.

• Somut Örnek: Geniş kapsamlı tek bir sağlık taraması yapılıyor. Araştırmacı; “Obezite ve Kalp Riski” verilerini bir makalede, aynı grubun “Obezite ve Şeker Riski” verilerini ikinci makalede, “Kalp ve Şeker İlişkisini” üçüncü makalede yayınlıyor. Oysa hipotez ve veri seti tek bir bütündür; bu durum yayın sayısını artırmaya yönelik bir dilimlemedir.

6. Haksız Yazarlık (Unfair Authorship)

Aktif katkısı olmayan kişileri yazarlar arasına eklemek veya katkısı olanları çıkarmak.

• Tanım: Emeği geçmeyen kişiye “armağan” yazarlık vermek veya emeği geçeni yok saymak.

• Somut Örnek (Armağan Yazarlık): Bölüm başkanının veya idari amirin, çalışmaya hiçbir bilimsel katkısı olmamasına rağmen, sadece pozisyonu gereği isminin makalenin yazarları arasına eklenmesi.

• Somut Örnek (Hayalet Yazarlık): Araştırmanın tüm istatistiksel analizini yapan ve raporlayan bir uzman isminin, makale yayınlanırken listeden çıkarılması.

7. Diğer Etik İhlal Türleri

YÖK mevzuatına göre yukarıdakiler haricinde de ihlal sayılan durumlar vardır:

• Destekleyen kurum veya kuruluşu belirtmemek (Örn: BAP veya TÜBİTAK desteğini makalede yazmamak).

• İnsan ve hayvanlar üzerinde yapılan çalışmalarda Etik Kurul Onayı almamak.

• Hakemlik görevi sırasında, incelediği eserdeki bilgileri yazarın izni olmadan başkalarıyla paylaşmak.

Mevzuatın tam metnine ve detaylı tanımlara YÖK Resmi Gazete İlanı üzerinden ulaşabilirsiniz.

Bu İhlallerin Yaptırımları ve Cezaları Nelerdir?

Akademik etik ihlallerin tespiti halinde uygulanacak yaptırımlar, eylemin ağırlığına göre değişmektedir. Örneğin, basit bir atıf hatası ile sahtecilik (veri uydurma) aynı kefeye konulmaz.

Hakkınızda bir etik ihlal soruşturması açıldığında; “Hangi eylem için hangi ceza öngörülmüştür?”, “Doçentlik unvanı geri alınır mı?” veya “Kamu görevinden çıkarılma riski var mı?” gibi soruların yanıtlarını, bu konuya özel olarak hazırladığımız “Etik İhlal Cezaları Nelerdir“ sayfamızda detaylıca bulabilirsiniz. Buradaki cezai yaptırımlar, 2547 Sayılı Kanun’un disiplin maddelerine göre belirlenir.

Ayrıca Doçentlik başvurusunda etik ihlal konusuna ilişkin merak edilenleri ele aldığımız yazımıza da göz atmanızı öneririz.

Hukuki Destek ve Lex Akademi Yaklaşımı

Etik ihlal iddiaları, bazen rakiplerin asılsız şikayetleri bazen de jüri üyelerinin hatalı değerlendirmeleri (benzerlik raporunun yanlış yorumlanması gibi) sonucu ortaya çıkabilir. Akademik Hukuk alanındaki tecrübemiz göstermektedir ki; teknik bir savunma ile pek çok “intihal” iddiasının aslında usul hatası veya basit bir özensizlik olduğu kanıtlanabilmektedir.

Eğer doçentlik sürecinde veya üniversitenizdeki bir soruşturmada etik ihlalle suçlanıyorsanız, sürecin en başından itibaren profesyonel hukuki destek almanız, kariyerinizin zarar görmemesi adına kritiktir. Konuyla ilgili hukuki danışmanlık almak için İletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.